పరిచయం ఉత్తర బంగాళాఖాతం మీదుగా ఎగువ వాతావరణంలో అసాధారణమైన అత్యధిక సాంద్రత కలిగిన ఓజోన్ పొరను శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు. ఈ ఊహించని ఆవిష్కరణ, స్ట్రాటోస్ఫియర్ (stratosphere) ద్వారా వాయు ప్రవాహాలు ఓజోన్ను ఎలా రవాణా చేస్తాయో బాగా అర్థం చేసుకోవడానికి పరిశోధకులకు సహాయపడుతోంది. సూర్యుని నుండి వచ్చే హానికరమైన అతినీలలోహిత (UV) వికిరణాన్ని గ్రహించడం ద్వారా భూమిపై జీవరాశిని రక్షించే ఓజోన్ పొర, సాధారణంగా 25-30 కిలోమీటర్ల ఎత్తులో గరిష్ట సాంద్రతను చేరుకుంటుంది. భారతీయ ప్రాంతంలో స్ట్రాటోస్ఫియర్లో ఓజోన్ విస్తరణను వాతావరణ ప్రసరణ మరియు డైనమికల్ ప్రక్రియలు ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి పరిశోధకులు ప్రయత్నిస్తున్నారు. ఈ అన్వేషణలో భాగంగా, భారత ప్రభుత్వ శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞాన విభాగం (DST) పరిధిలోని స్వయంప్రతిపత్తి సంస్థ అయిన ఆర్యభట్ట రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ అబ్జర్వేషనల్ సైన్సెస్ (ARIES) తో పాటు భారతదేశంలోని వివిధ సంస్థలకు చెందిన శాస్త్రవేత్తలు దేశవ్యాప్త అట్మాస్ఫియరిక్ రాడార్ల నెట్వర్క్, వాతావరణ బెలూన్లు, ఉపగ్రహాలు మరియు అధునాతన అట్మాస్ఫియరిక్ మోడళ్ల నుండి సేకరించిన డేటాను ఉపయోగించి భూమికి పైన ఓజోన్ ఎలా కదులుతుందో వివరించే ఒక ప్రయోగాన్ని నిర్వహించారు. అమెరికన్ జియోఫిజికల్ యూనియన్ (AGU) ప్రచురించిన ఎర్త్ అండ్ స్పేస్ సైన్స్ (Earth and Space Science) జర్నల్లోని పరిశోధన ఫలితాలు, శీతాకాలంలో భారతీయ ఉపఉష్ణమండల ప్రాంతంలో (Indian subtropical region) స్ట్రాటోస్ఫిరిక్ ఓజోన్ పునఃపంపిణీకి సంబంధించిన పరిమాణాత్మక ప్రయోగాత్మక ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి. ప్రయోగాలు మరియు దత్తాంశ విశ్లేషణ ఈ అధ్యయనం ఫేజ్-I నెట్రాడ్-ఆస్మా (Phase-I NetRAD-ASMA) క్యాంపెయిన్ లో భాగంగా నిర్వహించబడింది. ఇది భారతదేశంలోని పరిశోధనా సంస్థలను ఏకం చేసిన ఒక దేశవ్యాప్త శాస్త్రీయ కార్యక్రమం. భూమి యొక్క వాతావరణంలో జరిగే సంక్లిష్ట ప్రక్రియలను బాగా అర్థం చేసుకోవడం ఈ కార్యక్రమం యొక్క లక్ష్యం. ఈ ప్రచారంలో ARIES సంస్థతో పాటు పలు సంస్థల శాస్త్రవేత్తలు, పరిశోధకులు పాల్గొన్నారు. ఈ ప్రచారంలో భాగంగా, నైనితాల్లోని ARIES లో స్వదేశీ సాంకేతికతతో అభివృద్ధి చేసిన 206.5 MHz స్ట్రాటోస్ఫియర్-ట్రోపోస్ఫియర్ (ST) రాడార్, హరింఘాటా, గడంకి మరియు కొచ్చిలలోని ఇటువంటి రాడార్లతో కలిసి డేటాను సేకరించింది. పరిశోధకులు వాతావరణ పరిస్థితులను మరియు ఓజోన్ స్థాయిలను కొలవడానికి పరికరాలను మోసుకెళ్లే వాతావరణ బెలూన్లను కూడా ప్రయోగించారు. దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి ఏకకాలంలో డేటాను సేకరించడం ద్వారా, శాస్త్రవేత్తలు భారతదేశం అంతటా గాలి నమూనాలను (wind patterns) మరియు నిలువు వాయు కదలికలను పోల్చగలిగారు. ఇది అసాధారణ ఓజోన్ సంఘటనను మరియు దానికి కారణమైన వాతావరణ పరిస్థితులను బాగా అర్థం చేసుకోవడానికి వారికి సహాయపడింది. పటం: ప్రచార సమయంలో పెరిగిన స్ట్రాటోస్ఫియరిక్ ఓజోన్ పొరను (పై ప్యానెల్లు), మరియు ARIES ST రాడార్ ద్వారా కొలవబడిన నిలువు గాలి కదలికను (దిగువ ప్యానెల్లు) చూపిస్తున్న ఓజోన్ పాక్షిక పీడనం మరియు ఉష్ణోగ్రత యొక్క ఎత్తు ప్రొఫైల్లు. పరిశీలన ఫలితాలు ఈ ప్రచారంలో భాగంగా, శాస్త్రవేత్తలు ఉత్తర బంగాళాఖాతానికి దాదాపు 21 నుండి 23 కిలోమీటర్ల ఎత్తులో అసాధారణమైన దట్టమైన ఓజోన్ పొరను కనుగొన్నారు. ఈ పొరలో ఓజోన్ పరిమాణం తూర్పు భారతదేశంలో సాధారణంగా కనిపించే దానికంటే చాలా ఎక్కువగా ఉంది మరియు ఈ పొర ఒక రోజు కంటే ఎక్కువ సమయం అలాగే స్థిరంగా ఉంది. ఈ ఊహించని ఆవిష్కరణ అంత ఎత్తులో అంత ఎక్కువ ఓజోన్ పేరుకుపోవడానికి గల కారణంపై ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్నను లేవనెత్తింది. ఈ రహస్యాన్ని ఛేదించడానికి, శాస్త్రవేత్తలు ఓజోన్ మరియు వాతావరణాన్ని పర్యవేక్షించే బెలూన్ల కొలతలను, దేశవ్యాప్త రాడార్ నెట్వర్క్, Aura MLS మరియు INSAT-3DR ఉపగ్రహాల పరిశీలనలను మరియు అధునాతన అట్మాస్ఫియరిక్ మోడళ్లను కలిపి విశ్లేషించారు. ఈ సమగ్ర విధానం అసాధారణ ఓజోన్ పొర ఏర్పడటానికి దారితీసిన ప్రక్రియలను గుర్తించడంలో వారికి సహాయపడింది. ఈ పెరిగిన ఓజోన్ పొర పగలు మరియు రాత్రి సమయాలలో కూడా పరిశీలించబడింది, దీనిని బట్టి సూర్యరశ్మి ఆధారిత ఫోటోకెమికల్ (photochemical) ప్రక్రియలు దీనికి ప్రాథమిక కారణం కాకపోవచ్చని సూచిస్తుంది. ఉపగ్రహ కొలతలు కూడా ఈ అసాధారణ ఓజోన్ నిర్మాణాన్ని వెల్లడించి, బెలూన్ పరిశీలనలకు మద్దతునిచ్చాయి. శాస్త్రవేత్తలు ఆ తర్వాత కన్వెక్షన్ (convection), అట్మాస్ఫియరిక్ విండ్ షియర్ (wind shear), క్షితిజ సమాంతర రవాణా (horizontal transport) మరియు నిలువు వాయు కదలికల (vertical air motion) పాత్రలను పరిశీలించారు. పరిశీలనలలో దిగువ స్ట్రాటోస్ఫియర్లో స్థిరమైన క్రింది వైపు వాయు కదలిక (downward air motion) ఉన్నట్లు వెల్లడైంది. వివిధ పరికరాల నుండి వచ్చిన ఆధారాలను విశ్లేషించిన తర్వాత, ఈ అసాధారణ ఓజోన్ పెరుగుదల ప్రధానంగా ఓజోన్ సమృద్ధిగా ఉన్న గాలి రవాణా కావడం, ఆ తర్వాత వాతావరణం క్రిందికి కదలడం మరియు వాయు ద్రవ్యరాశి కుదించబడటం (compression) లతో ముడిపడి ఉందని పరిశోధకులు నిర్ధారించారు. భారతదేశం అంతటా ఉన్న వాతావరణ పరిశోధనా కేంద్రాల సమన్వయ పరిశీలనల యొక్క విలువను ఈ పరిశోధన ఫలితాలు నిరూపిస్తున్నాయి. భూమి యొక్క వాతావరణంపై మన అవగాహనను మెరుగుపరిచే లక్ష్యంతో సాగుతున్న జాతీయ పరిశోధనా కార్యక్రమాలలో, స్వదేశీ సాంకేతికతతో అభివృద్ధి చేసిన ARIES స్ట్రాటోస్ఫియర్-ట్రోపోస్ఫియర్ రాడార్ మరియు బెలూన్ ఆధారిత కొలతల యొక్క గణనీయమైన సహకారాన్ని కూడా ఇవి హైలైట్ చేస్తున్నాయి. పగలు మరియు రాత్రి సమయాలలో మెరుగైన ఓజోన్ పొర గమనించబడింది, ఇది సూర్యరశ్మి-ఆధారిత ఫోటోకెమికల్ ప్రక్రియలు దీనికి ప్రాథమిక కారణం కాకపోవచ్చని సూచిస్తుంది. ఉపగ్రహ కొలతలు కూడా అసాధారణమైన ఓజోన్ నిర్మాణాన్ని వెల్లడించాయి, బెలూన్ పరిశీలనలకు మద్దతు ఇచ్చాయి. శాస్త్రవేత్తలు కన్వెక్షన్, వాతావరణ గాలి షీర్, క్షితిజ సమాంతర రవాణా మరియు నిలువు వాయు చలనం యొక్క పాత్రలను పరిశీలించారు. పరిశీలనలు దిగువ స్ట్రాటోస్పియర్లో నిరంతరాయంగా క్రిందికి వాయు చలనాన్ని వెల్లడించాయి. ముగింపు వివిధ పరికరాల నుండి వచ్చిన ఆధారాలను మిళితం చేస్తూ, అసాధారణమైన మెరుగుదల ప్రధానంగా ఓజోన్-సంపన్న గాలి రవాణాతో ముడిపడి ఉందని, ఆ తర్వాత క్రిందికి వాతావరణ చలనం మరియు వాయు ద్రవ్యరాశి కుదింపు అని పరిశోధకులు నిర్ధారించారు. భారతదేశం అంతటా ఉన్న వాతావరణ పరిశోధనా సౌకర్యాల నుండి సమన్వయ పరిశీలనల విలువను ఈ పరిశోధనలు నిరూపిస్తున్నాయి. భూమి యొక్క వాతావరణంపై మన అవగాహనను పెంపొందించే లక్ష్యంతో జాతీయ పరిశోధన కార్యక్రమాలలో స్వదేశీంగా అభివృద్ధి చేసిన ARIES స్ట్రాటోస్పియర్-ట్రోపోస్పియర్ రాడార్ మరియు బెలూన్ ఆధారిత కొలతల యొక్క ముఖ్యమైన సహకారాన్ని కూడా అవి హైలైట్ చేస్తాయి. ఆధారం: సైన్స్ మరియు సాంకేతిక శాఖ ఎర్త్ అండ్ స్పేస్ సైన్స్